ئانتۆنیو گرامشی

وەرگێران لە فارسیەوە: هیوا ئەمانی

مانای هەقیقی و دیاریکراوی بەرابەری بۆرژوازی وردە وردە بە شێوەیەکی تەواوەن ڕوون خەریکە ئاشکرا دەبێ و ئەم ڕاستیانە تەنانەت لە لایەن بێ ئاگاترین و دواکەوتوو ڕاگیراوترین بەشەکانی پرۆلیتاریاشەوە فام دەکرێن. بۆرژوازی خاوەن کارخانە و خاوەن زەوی، بە سەدان و بگرە بە هەزاران ڕۆژنامە و چاپەمەنی هەیە: تەواوی کارخانەکانی دروست کردنی کاغەزیش لە خاوەنداریەتی ئەو دان. پرۆلیتاریا بە پشتیوانی سەرچاوەکانی خۆی تەنیا دەتوانێ هەندێک رۆژنامە چاپ بکات. ترساندن و تۆقاندنی ئەو چاپخانانەی کە چاپ و بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانی حیزبەکانی چینی کرێکار لە ئەستۆ دەگرن، هەلومەرجی بێدەرەتانی چینی بێ بەشی لەوەی کە هەشە کۆڵەوارتر کردوە. هیچکام لەو هەزاران هەزار ڕۆژنامانەی بۆرژوازی هەتاکوو ئێستا لەلایەن پرۆلیتاریاوە لەناو نەچووە. بەڵام لە بەرامبەر دا ئەگەر کۆمەلێکی بچووک لە چاپەمەنیەکانی چینی کرێکار لەبەر چاو نەگرین، بەشێکی زۆری لەلایەن بۆرژوازیەوە لەناو چوون، لەوانە: ئەیل لاوراتورە لە شاری تریست، ئەیل پرۆلیتاریۆ لە شاری پوڵا، لادیفسا لە فلۆڕانس، لاگوۆستیزیا لە رێجیۆامیلیا و “ئاوانتی!”  لە هەردوو چاپی میلان و ڕۆمی دا. (ئاوانتی! ئورگانی حیزبی سۆسیالیستی ئیتالیا بوو).

بۆڕژوازی کارخانەدار و خاوەن زەوی بە دەیان هەزار ساڵۆنی وتاردان، سینەما و شانۆیان لەبەر دەستدایە، کە زۆر بە هاسانی و لەسەرەخۆ دەتوانن هەوادارانیان لەوێدا کۆبکەنەوە و هەر بانگەشەیەک کە پێیان باش بێت بیکەن. بەڵام دەیان و سەدان بینایەک کە بە دەست ماڵە کرێکاری و گروپە سۆسیالیستی و کۆمۆنیستیەکانەوە بوون سووتێنداراون. تەنانەت شەقامەکانیش بۆ جەماوەری خەڵک بە ڕەوا نابینن: سروشتی ترین شوێنیک کە پرۆلیتاریا دەتوانێ لەوێ بێ بەرامبەر کۆبێتەوە ئێستاکە بۆتە مەیدانی بۆسە و پەلاماری شەوانە. چینی کرێکار بۆ ئەوەی هەژمونی خۆی بەسەر شەقامەکانەوە بهێڵێتەوە دەبێ شەو و ڕۆژ لەسەر هەست بێ؛  نە بۆ کار بچێتەوە کارخانە و نە بۆ حەسانەوە بچێتەوە ماڵ. سەد چەکداری تۆکمەی تایبەت کە بەرلێبووردن کەوتنیان بۆ ئەنجامدانی هەر تاوانێک و هاوکاریکردنی بێ مەرجی هێزەکانی حکومەت لە هەرشوێنێک کە پێویستیان بێ دەستەبەر کراوە؛ (بە بێ ئەوەی ناچار بە ئەنجامدانی کارێکی بەرهەم هێن بن)؛ و توانایان هەیە کە بۆ بەکردەوە دەرهێنانی پلانی سەرتاسەری هەر کات کە بیانهەوێ و بۆ هەر شوێنێک کە بیانهەوێ بچن، بەسە بۆ ئەوەی پرۆلیتاریا بێبەش بکەن لە دەست پێڕاگەیشتن بە ئازادی هاتووچۆ و ئازادی دیدار و باس کردنی ئەم بابەتانە.   

پاڕلەمانێک کە لە هەلومەرجێکی لەو شێوەیەدا هەڵدەبژێردرێ چ نرخێکی هەیە؟ چۆن دەتواندرێ کە بە ئاوێنەی باڵا نوێنی ویستی ئازادی نەتەوە بێتە هەژمار؟ چ نیشانەیەکی دەتوانێ لە پێگەی سیاسی ڕاستەقینەی چینەکان هەبێ؟

ئەگەر تەنیا پرسینی ئەم پرسیارانە بەس بێ بۆ مەحکومکردنێکی هەمەلایەنە، ئەگەر هەلومەرجی ووشیاری و ورووژاندنی گشتی گرێدراو بە ناوەندەکانی نەزمێکی نوێ بەس بێ، ئەوا لەمێژ بوو کە خەباتی سیاسی لە بەرژەوەندی و سەرکەوتنی چێنی کرێکار بەسەر چینی بۆرژوا دا کۆتایی هاتبوو. ڕاپەڕینی چینی بندەست و چەواسەوە بەسەر چەوسێنەران و ئازادی و بەرابەریە درۆینەکەیاندا، لەمێژ بوو ڕووی دابوو. 

ڕاستیەکە ئەوەیە کە وشەکان و بانگەشەکان بۆ هەڵخڕاندنی کۆمەڵ یان دیاریکردنی هەلومەرجێکی پێویست و تەواو بۆ بنیاتنانی نەزمێکی نوێ بەس نیە. ڕەوتی مێژوویی لە مەودای دیالێکتیکی ڕاستەقینەیە کە بە ئەنجام دەگا: ئەم بابەتە نە لە ڕێگای پەروەردەوە یان مشتومڕ بەڵکوو لە ڕێگای ئاوەژوو کردنەوەی بەزۆری ڕەوشی بێ ئەملا و ئەولای پەیوەندیەکانە کە دەستەبەر دەبێ، پەیوەندی گەلێک کە لەوپەڕی ڕوونیاندا بۆ بەشێكی زۆر لە جەماوەری خەڵک ئاشكران. بەڵگە نەویستە کە دەستلەکار کێشانەوەی بەزۆری ئەندامانی سۆسیالیستی شۆڕاکانی شار زیاتر لە دو ساڵ بانگەشەی خەڵک خەڵەتێنی حیزبی سۆسیالیست چەمکی دیکتاتۆری پڕۆلیتاریای ڕوونتر کردۆتەوە. بەڵگە نەویستە کە فاشیزم، لە چەند مانگدا، بە شێوەی کرداری یارمەتی زیاتری داوە بە ڕوونکردنەوەی ئیدەی کۆمۆنیزمی نێونەتەوە لە ووشیاری پرۆلیتاریا دا تا دوو ساڵ چاپ و بڵاو کردنەوەی “ئاوانتی!” و هەرچی نووسەرانی کردویانە. بەڵگە نەویستە کە ئەم هەڵبژاردنە بەتایبەتی پاڕلمان و تەواوی ناوەندە بۆڕژوازیەکانی تر لە زەینی خەڵکدا دەکاتە دەرەوە، و بەڵگە نەویستە کە ئەوان سیستەمێکی هەڵبژاردنی تەواوەن جیاواز دروست دەکەن، سیستەمێک کە تیایدا خواستی خەڵک و ئیدیاڵی تازەی ئازادی و بەرابەری وەدی دێنێ و لە پشتیوانەیەکی پڕاوپڕ بەهرەمەند دەبێ، سیستەمێک کە لە ڕووی مێژوویەوە بێ ئەم لاو ئەولایە و بەرامبەرکێی لەگەڵدا ناکرێ.

هەربەوهۆیەیەکەحیزبیکۆمۆنیستخۆیلەبەشداریکردنلەهەڵبژاردندانابوێرێ. چونکوو حیزب ئەزموونی ئەم هەڵبژاردنەی لە ئەوپەڕی کاریگەری و هێزی فێرکاریانەی خۆیدا دەوێ. چونکوو حیزبی کۆمۆنیست تەنیا حیزبی پێشڕەوی پرۆلیتاریا نیە. بەڵکو حیزبی جەماوەری بەرینی خەڵکیشە. تەنانەت بێ ئاگاترین و دواکەوتوو ڕاگیراوترین بەشەکانیشی. حیزبی کۆمۆنیست دەیهەوێ کە بە قوڵترین توێیەکانی وەهم و خەیاڵی سۆسیال دیموکراتەکان بگا و ئەو وەهمە لەناو بەرێ. ئایا هەڵبژاردن، هەر بەو جۆرەی کە ئازادی و بەرابەری بۆرژوا دیموکراتەکان پیشانی دەدا، تەنانەت یەک نوێنەر بە چینی کرێکار دەدا یان بۆی بە ڕەوا دەبینێ؟ ئەگەر ئەوە ڕوو بدا هەر ئەو تاکە کەسە دەبێتە نوێنەری تەواوی چینی بەش مەینەت. تەواوی چینی کرێکار گوێبیستی دەنگی دەبن. خرۆشێک کە ئەو تاکە نوێنەرە، بە بڕیاری حیزبی پرۆلیتاریا، بەرزی دەکاتەوە لە لایەن هەموو چینەکەوە وەردەگیرێ و دەبێتە کردار. ئەم هەلومەرجە بە شێوەیەکی حاشا هەڵنەگر دەبێتە هۆی دروست بوونی ناوەندی هەڵبژاردنی تازە. ناوەند گەلێک کە لە بەرامبەر بە پاڕلەماندا ڕادەوەستن و دەبنە جێ گرەوەی: هیچ توێژێک لە خەڵکیش ئاخ و داخ بۆ پاڕلەمان هەڵناکێشن و شەڕی بۆ ناکەن. ڕەوتی ڕاستەقینەی ئەم بابەتە ئێستا لە ڕووسیادا ڕوودەدا. تەواوەن درک پێکراوە کە بۆچی دەوڵەتی شۆڕەوی، دوای تەنیا چەند مانگ لە شۆڕشی نوامبر، دەبێ شۆڕای یاسای بنەڕەتی پێک بێنێ. ئەگەر ئەم شۆڕایە پێک نەهاتبا، ئەوا بەشێكی زۆر لە چین و توێژەکان پارێزەری پاڕلەمانتاریزم دەمانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا هەڵوەشاندنەوەی پاڕلەمان نەبووە هۆی هیچ نیگەرانی یاخود شۆڕشێک. ئەمڕۆ تەنانەت بۆ دواکەوتوو ڕاگیراوترین بەشەکانی جوتیارانیش (لە ڕووسیا) ڕوون بۆتەوە کە ئەگەر شۆڕای یاسای بنەڕەتی بە پێی لیستی هەڵبژێردراوی حیزبەکان پێک هاتبا کە جێگای تایبەتی خۆیان لە دەست داوە، ئەم ناوەندە چیتر نوێنەری خەڵک نەدەبوو– نەدەبووە نوێنەری بەرژەوەندیەکانی تەواوی خەڵک. بۆلشویکەکان دەیانهەویست ئەم ئەزموونە بە ئاکام بگا. ئەوان دەیانهەویست کە ووشیاری خەڵک بە پێی نمونەیەکی ماتریالیستی شکڵ و شێوە بگرێ. ئەوان نەیاندەویست کە لە نێو جەماوەردا هیچ وەهمێکی ناڕوون یان تاسەیەک بمێنێتەوە.

وەرن تاکوو ئەم گریمانەیەی شۆڕش لەخۆگرین کە ڕاپەڕینی جەماوەر پاڕلەمانی داهاتوو دەپێچێتەوە و لەجێیدا کۆنگرەی نوێنەرانی کرێکاران و جوتیاران بەرپا دەکا.

بەدڵنیایەوە تەنانەت فیلیپۆ تۆڕتای ش ناتوانێ لافی ئەوە لێبدا کە دیموکراسی بۆرژوایی “شار“ە و شۆڕەوی “قەبیلە“ەیە…

ئەم بابەتە لە لایەن گرامشی یەوە لە حەوتە نامەی “نەزمی نوێ” لە بەرواری ٢١ ئاوریلی ١٩٢١ دا چاپ و بڵاوکراوەتەوە.

نوشته هەڵبژاردن و ئازادی اولین بار در کۆمەڵە_رێكخراوی كوردستانی حیزبی كۆمونیستی ئیران. پدیدار شد.

وەرگێڕان لە فارسیوە: هیوا ئەمانی

مانگی پێشوو، ١٦ ئاوریل، سەد و سی و سێیەمین ساڵڕۆژی لە دایک بوونی یەکێک لە گەورەترین ئەکترەکانی مێژووی سەردەم، چاڕلی چاپڵین بوو. ژیانی پیشەیی چاپڵین زیاتر لە ٧٥ ساڵ دەگرێتەوە کە لە سەردەمی مناڵیەوە لە سەردەمی ویکتۆریا تا کۆتایەکانی دەیەی١٩٧٠یە.

چاپڵین لە سەردەمی سینەمای بێدەنگەوەتاکوو سینەمای دەنگدار، کۆمەڵیک کەسایەتی لەبیر نەکراوی وەکوو “گەڕۆڵ (ولگرد)”ی خوڵقاند کە کاریگەری بەرچاویان بەسەر سینەمای ئەمڕۆە هەیە. وا وێدەچی لەم سەردەمە پڕ ئاژاوە سیاسیەی ئێستا دا، گرینگی پێدان بە چاپڵین بە پێداچوونە بە یەکێک لە کاریگەرترین بەرهەمەکانی کە ئەمڕۆکانەش بە شێوەیەکی ئاشکرا بابەتێتی هەیە، گونجاوە. دیکتاتۆری گەورە، فیلمێکە کە تیایدا گاڵتە بە ئادۆڵف هیتلێر دەکرێ، کاتێک کە ٨٢ ساڵ لەوەپێش چووە سەر پەردەی سینەما، بەرهەمێکی بەهێز بوو. بەداخەوە ئەمڕۆکانەش، لە ساڵی ٢٠٢٢، کۆمەڵگای مرۆڤایەتی بەدەست کێشە گەلێکەوە دەناڵێنێ کە ئەو فیلمە دەیهەویست ئێمە وانەی لێوە فێر ببین.

دیکتاتۆری گەورە درامێکی کۆمێدیە لە نووسین، دەرهێنەری، ئامادەکردن و ڕۆڵگێڕانی چاڕڵی چاپڵین. ئەم فیلمە یەکەمین فیلمی درێژ و کامڵی چاپڵینە. چیرۆکی فیلمەکە سەبارەت بە سەربازێکی یەهودیە کە لە جەنگی جیهانی یەکەم دا بۆ هێزەکانی ناوەند (ئیمپراتوری ئاڵمان، ئوتریش-مەجارستان، ئیمپراتوری عوسمانی و پاشای بوڵغارستان) شەڕ دەکا وبریندار دەبێ و دواتر تووشی لەبیر چوونەوە دەبێ.

ئەو بۆ ماوەی بیست ساڵ لە نەخوشخانە دەمێنێتەوە و نازانێ کە دوای تەواو بوونی شەڕ، لەو لایەنەی کە شەڕی بۆ دەکرد، ڕژیمێکی فاشیستی لە ژێڕ ڕێبەرایەتی ئادنوید هاینکڵ (هەر بە ڕۆڵگێڕانی چاپڵین) دەسەڵاتی بەدەستەوە گرتووە. ئەم کۆنە سەربازە هەوڵ دەدا کە لە وڵاتی خۆی “تۆماینیا” ژیانی ئاسایی خۆی وەکوو سەرتاشێك لە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشووی دەست پێبکاتەوە، بەڵام بە زەبر و زەنگ پێی ڕادەگەیەنن کە هەرکەسێک کە ئاریایی (نیژادی تەواوەن سپی) نەبێ، شارۆمەندی دەرەجەدوون، کە لە سەردەمی ڕژیمی فاشیستی تازەدا مافگەلێکی کەمیان هەیە، بگرە هەر مافیشیان نیە.

ئەم فیلمە زۆر ڕاشکاوانە ئادۆڵف هیتلێر و حیزبی نازیکە لەساڵەکانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ لە ئاڵمان دەسەلاتیان بەدەستەوە بوو، دەکاتە ئامانج. بەر لەمە لە فیلم گەلێکی وەکYou Nazty Spy  دروستکراوی تێری ستۆگێس و لە فیلمێکی ئاڵمانیدا بە ناوی The Testament of Dr. Mabuseدروستکراوی فریتز لانگ. هەندێک باسی هیتلێریان تیدا هەبوو، بەڵام بەو حاڵەشەوە فیلمی درێژی چاپڵی لە سینەماکانی ئامریکا و هەموو جیهان هەڵڵایەکی زۆری نایەوە.

لەو سەردەمەدا لەوانەیە چاپڵین بە یەکێک لە ئەستێرە ناسراوەکانی سینەما لە هەموو جیهان دابندرایە، زۆر بەهێز بوو و پارەیەکی زۆری خۆشی بۆ دروست کردنی ئەو فیلمە خەرج کرد. بەڵام بۆ تێگەیشتن لە گرینگی دیکتاتۆری گەورە، ناسینی کار و سیاسەتی پیاوێک کە خوڵقێنەری بوو زۆر گرینگە.

چاپڵین پیاوێک بوو کە سەردەمی منداڵی پڕ بوو لە هەژاری و خەبات. ئەو کە تەنیا هەشت ساڵ تەمەنی بوو هاتووچۆی ماڵەکانی لەندەنی دەکرد و ماڵە شاگردی دەکرد. کارگاکان شوێنێک بوون کە ئەو کەسانەی توانایی بەڕێوەبردنی ژیانی خۆیان نەبوو دەنێردرانە ئەوێ و لەوێ لە ژێر باری قورسی سەرکووتدا کار و ژیانیان دەکرد. چاپڵین لە سەردەمێکدا کە تازەلاو بوو، چووە ناو دنیای شانۆ و بازەرگانی شانۆوە. ئەمە وای کرد کە دواتر ژیانی ڕووبکاتە ناوبانگ، سەروەت و دواتر هەنگامە.

چاپڵین لە سەرەتاکانی بەناوبانگ بوونی خۆی لە سینەما، کەسایەتی بەناوبانگی گەڕۆڵی دروست کرد و گەشەی پێدا. ئەم کەسایەتیە وێنای کەسێکی کرێکار بوو کە هەوڵی دەدا بە شێوەیەک” خەونی ئامریکایی” وەدینەهاتوو وەدەست بێنێ. گەڕۆڵ، پیاوێکی فەقیر و کرێکار بوو کە زۆر جار لەگەڵ خاوەنانی دەسەڵات کە بەدوای سەرکووت و زەبر و زەنگی خەڵکانی فقیر و هەژارەوە بوون، دەستەو یەخە دەبوو.

ئەم بابەتە لەوانەیە بەرچاوترین بابەتی فیلمی کۆمێدی بێدەنگی “سەردەمی تازە” بێ کە لەساڵی ١٩٣٦ بەرهەمی هێناوە. لە “سەردەمی تازە”داکەسایەتی گەڕۆڵی چاپڵین کرێکارێکی کارخانەیە کە لە خەتی بەرهەم هێناندا کار دەکا و ناتوانێ بحەسێتەوە. ئەو کە لەسەردەمی داتەپینی گەورەدا ژیان بەسەر دەبا، لە دڵەتەپەی بەردەوامی کار لە کارخانەیەک کە کاتی حەسانەوەی یەکجار کەمە و لە ژێر فشارێکی یەکجار قورسی بەردەوامی کاردایە، لە کۆتایی دا تووشی داڕوخانێک دەبێ کە دەبێتە هۆی بێکار بوونی. بەم هۆیەوە هەوڵ دەدا کە ڕێگای خۆی لە ڕێگای کاری جیاواز، تەنانەت خۆپیشاندان و مانگرتنی کرێکاریەوە بدۆزێتەوە.ئەمانە هەمووی ئاکامێکیان نابێ، بەڵام ئەو بە داهاتوویەکی نادڵنیاوە بەڵام ئومێدبەخشەوە هێشتاش درێژە بە خەبات دەدا. ئەم فیلمە بەشێک بوو لە ژیان و چاپڵین باسی لە نەهامەتیەکی گەورەی کرێکاران دەکرد کە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم دا هێزی کاریان لە لایەن سیستەمی سەرمایەداری پیشەسازی ڕوو لە گەشە دەچەوسێندرێتەوە.

کەواتە جێی سەرسوڕمان نیە کە ناوبانگی بەردەوامی و مەیلی چەپ، ئەوی کردبووە نیشانی نوکی هێرشی کەسانێك لە ئامریکا کە برەویان بە دروشمە دژە کۆمۆنیستی و دژە چەپەکان دەدا. دیکتاتۆری گەورە، ڕەخنەی چاپڵین لە چەوساندنەوە و زوڵمی گەیاندە ئاستی جیهانی.

کەسایەتی هاینکڵ زۆر بە ئاشکرا دروستکراوێکە لە ئادۆڵف هیتلێر. باقی کەسایەتیەکانی فیلمەکە نمونەگەلێکن لە ئەفسەرە پلە بەرزەکانی ڕژیمەکەی هیتلێر. کەسایەتی بێنزینۆ ناپالۆنی وێنای دیکتاتۆری فاشیستی ئیتالیایی بێنیتۆ مۆسۆلۆنیە. لە تەواوی ئەو فیلمە کۆمێدیەدا کارگەلێکی زۆر گەمژانە و خراپ بوونیان هەیە، بەڵام تەنزی ڕاستەقینەی فیلمەکە لە پێکەنیناوی بوونی فاشیزم و زوڵم دایە. دیکتاتۆری گەورە تەنزێکی کامڵ بەرهەم دێنی بە بێ ئەوەی ئەو مەترسیەی کە پیاوانێکی وەکوو هاینکڵ بۆ جیهانی بەدیاری دێنن بچووک نیشان بدا.

یەهودیەکانی تۆماینا وێنەی مەڕی قوربانین بۆ سەرۆک و ناتوانن خۆراک و سەرچاوەی بەردەوام بەرهەم بێنن. تەماع و قین و توڕەی بەسەرهاینکڵ دازاڵە. کەسایەتی سەرتاشی چاپڵین (گەڕۆڵ) وێنەی مرۆڤێکی ڕۆژانەیە کە هەوڵ دەدا ئەو دنیایەی کە لێی دەرکراوە، مانا بکاتەوە. ئەو لەگەڵ کەسایەتیگەلێک  بەرەوڕوو دەبێ کە بە شێوەی خۆیان هەوڵ بۆ بەرخودان دەدەن.

ئەم جۆرە هێزە دەرونیە لەلایەن هاناوە (بە ڕۆلگێڕانی پائۆلێت ئەکتەری یەهودی)، نەمایش دەدرێ. هانا ڕوحیەیەکی ئاگرینی هەیە کە بە شێوەی فیزیکی فاشیستەکان لە کۆڵانە یەهودیەکان، جێگایەک کە ئەو لە نزیک سەرتاش دەژی، وەترس دێنێ. لە رواڵەتدا، کەسایەتی ئەو دەکرێ زۆر ساکار وەکوو کەسێک کە حەز لە سەرتاش دەکا ببیندرێ. بەڵام ئەو زۆر لەوە زیاترە. ئەو ژنێکە کە لەگەڵ ئەوەی لە هەژاریدا ژیان بەسەر دەبا بەڵام خۆی خۆشبەخت دەبینێ چونکوو بە هۆی دراوسێکانیەوە هێشتاش ویستی خەباتی هەیە، خەبات بە دژی زوڵم و نابەرابەریەک کە خۆی بە چاو دەیبینێ.

پانێڵی کۆتایی زۆر کاریگەرە، کاتێک سەرتاش خەریکی وتاربێژیە -وتارێک کە ئێستاکە بە یەکێک لە بەناوبانگترین وتارەکانی مێژووی سینەما دادەندرێ- زۆرترین کاریگەری لەسەر هانا دادەنێ، چونکوو ئەو لەگەڵ ئەوەی جیهان تووشی شەڕ بووە بەڵام سەیری ئاسمان دەکا. و هیوادارە بەوەی کە دەتوانێ بیکا.

و چ وتارێکی کۆتایی بەهێزە. سەرتاش کە بە هەڵە لە جێی هینکڵ دادەندرێ، ناچار بە وتاربێژی دەبێ. کاتێک کە ئەو لەبەرامبەر میکرۆفۆن رادەوەستێ، کەسایەتیە هەمیشە نەرمەکەی دەنگی خۆی دەدۆزێتەوە و جەماوەر کۆدەکاتەوە. تەواوی وتارەکە بێ وێنەیە، بەڵام هەندێک قسەی لەبیر نەکراوی تێدایە کە بەستە بە کاتی پێشکەش کردنیان زۆرتر لەبەرچاون، وەکوو “من دەمهەوێ یارمەتی هەمووان بدەم. یەهودی، ئەوانەی یەهودی نین، ڕەش پێستەکان، سپی پێستەکان، هەموومان دەمانەوێ یارمەتی یەکدی بدەین.” ئاگادار بن، ئەم فیلمێکی سینەمایی گرینگە کە لە دەیەی ١٩٤٠دا دروست کراوە، سەردەمێکی دژە یەهودیەت بێداد دەکا  و جیم کرۆ لە ئامریکا سڵامەت و بێ کێشە ژیان بەسەر دەبا.

جێگای سەرسوڕمان نیە کە جی. ئێدگار هوور، سەرۆکی بەڕێوەبەرایەتی لێکۆڵینەوەی فێدراڵ (ئێف بی ئای) لە ناوەڕاستەکانی دەیەی ١٩٤٠ چارلی چاپڵین بە ئاشکرا لە لیستی ڕەشی داواکراوان دادەنێ. ڕاپۆڕتەکان باس لەوە دەکەن کە ئێف بی ئای چاپڵینی بە “بۆلشویکی ساڵۆنی” ناودێر کردووە و باوەڕمەندە بەوەی کە ئەو هەواداری کۆمۆنیستەکانە. هوور لە بنەچەکی باب و باپیرانی چاپڵینبە دژی چاپڵین کەڵکی وەرگرت تاکوو کەمپەینێکی گشتی بۆ ناوزڕاندنی پیشەیی و کەسێتی چاپڵین وەڕێ بخا. چاپڵین بە هۆی دروست کردنی تۆمەتی هەڵبەستراوە لە چوون بۆ ئامریکا خۆی بوارد. ئەو دواتر بەیاننامەیەکی بڵاو کردەوە و ئەوگروپە دواکەوتووانەی مەحکوم کرد کە کەشی ناسالم دروست دەکەن بۆ ئەوەی کەسانی ئازادیخواز تووشی ئازار و ئەزیەت بن.

چاپڵین هەر بەو هۆیەوە لە گەڕانەوە بۆ ئامریکا خۆی بوارد و باقی ڕۆژەکانی تەمەنی لە سوئیس ژیا و هەر لەوێش درێژەی بە دروست کردنی فیلم دا. کاتی زۆر ویست تاکوو ئاڵوگۆڕی سیاسی پێش بێ و کاری چاپڵین بۆ جارێکیتر لە ئامریکا لە ئاستێکی جەماوەریدا ڕێزی لێ بگیرێ. لە ساڵی ٢٠٢٢ دا، کۆمەڵگای ئێمە پێویستی زۆری بەو دەرسانە هەیە کە چاپڵین لە کارەکانی دا بە تایبەت دیکتاتۆری گەورە دەیهەویست فێری ئێمەی بکا.

نوشته لە دایک بوونی چاڕلی چاپڵین: پێداچوونەوەی “دیکتاتۆری گەورە” اولین بار در کۆمەڵە_رێكخراوی كوردستانی حیزبی كۆمونیستی ئیران. پدیدار شد.

نووسین: وێلادیمیر لێنین

وەرگیڕان لە فارسیەوە: هیوا ئەمانی

سەرمایەداری، بەرابەری ڕواڵەتی لەگەڵ نابەرابەری ئابووری، و لە ئاکامدا کۆمەڵایەتی، تێکەڵ دەکا.ئەمە یەکێک لە تایبەتمەندیە سەرەکی و جیاکەرەوەکانیسەرمایەداریە، تایبەتمەندیەک کە لەلایەن هەوادارانی بۆڕژوازی و لیبڕاڵەکانەوە دەشاردرێتەوە، و بۆ دیموکراتە وردە بۆڕژواکان هەست پێکرا و درک پێکراو نیە. هەروەها لە ئەم تایبەتمەندیە جیاکەرەوەی سەرمایەداری، پێویستیەک دێتە مەیدان کە بریتیە لەوەی کە ئێمە لەگەڵ ئەوەی کە خەباتی لێبڕاوانە دەکەین بۆ بەرابەری ئابووری، بە ئاشکراشنابەرابەری سەرمایەداری بە ڕەسمیەت بناسین، وە تەنانەت لە هەلومەرجێکی دیاریکراویشدا، ئەم بە ئاشکرا بە ڕەسمی ناسینی نابەرابەریە وەکوو بنچینەیەک بۆ ڕێکخراویی دەوڵەتی پرۆلیتریا(یاسای بنەڕەتی شۆڕەوی)ڕەچاو بکەین.

بەڵام سەرمایەداری تەنانەت لەبابەت بە بەرابەری ڕواڵەتیشدا (بەرابەری لەبەرامبەر بە یاسادا، “بەرابەری” لەنێوان خەڵکی برسی و تێر دا، لە نێوان دەولەمەند و هەژار دا) ناتوانێ ناتەبایی نەبێ. یەکێک لە دەرکەوتە بەرچاوەکانی ئەم ناتەباییە، بریتیە لەپێگە و شوێنی نالەباری ژنانبەراورد بە پیاوان. هیچکام لە دەوڵەتە بۆڕژوازیەکان، تەنانەت پێشکەوتووترین دەوڵەتی کۆماری دیموکڕاتیکیش بەرابەری تەواوەتی ژنان و پیاوانی لەڕووی مافەوە دەستەبەر نەکردووە.

بەڵام کۆماری شۆڕایی ڕووسیا بە بێ بەفیڕۆدانی کات تەواوی پاشماوەکانی نابەرابەری لە پێگەی یاسایی ژناندا لەناو برد و بەرابەری تەواوەتی ژنی لە ناو یاساکانی خۆیدا دەستەبەر کرد.

دەوترێ کە باشترین پێوەر بۆ ئاستی فەرهەنگ، بریتیە لە پێگەی یاسایی ژن. لەم وتەیەدا، بەشێکی بچووک لە ڕاستیەکەی قووڵ بوونی هەیە. لەم ڕووەوە، تەنیا دیکتاتۆڕی پرۆلیتاریا، تەنیا دەوڵەتی سۆسیالیستیە کە دەیتوانی بە ئاستێکی بەرزتر لە فەرهەنگ بگا و هەرواشی کرد. کەوابوو پێکهێنان و دامەزراندنی یەکەمین کۆماری شۆڕایی -و هاوتەریب و لە پێوەند لەگەڵیدا، ئەنتێرناسیۆناڵی کۆمۆنیست- بە دڵنیایەوە پاڵنەرێکی نوێ، بێ هاوتا و بەهێزی بە بزوتنەوەی ژنانی کرێکار بەخشی. 

هەر بۆیە، کاتێک ئێمە باس لە کەسانێک دەکەین کە لە سیستەمی سەرمایەداریدا، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، بە شێوەیەکی تەواوەن یانکەم، دەچەوسێندرێنەوە؛ئەوە سیستەمی شۆڕایی، تەنیا سیستەمی شۆڕاییە کە دیموکراسی دەستەبەر دەکا. پێگە و شوێنی چینی کرێکار و جوتیارە هەژارەکان ئەوەی بەڕوونی نیشان داوە. هەل و مەرج و پێگە و شوێنی ژنان زۆربە ڕوونی دەرخەری ئەو ڕاستیەیە. 

بەڵام سیستەمی شۆڕایی، نیشاندەری ئەوەیە کە کۆتا خەباتی چارەنووسسازە بۆ لەناوبردنی چینەکان، بۆ بەرابەری ئابووری و کۆمەڵایەتی. بۆ ئێمە، دیموکڕاسی، تەنانەت دیموکڕاسی بۆ ئەو کەسانەی کە لە سەرمایەداریدا دەچەوسێندرانەوە، لەوانە دیموکڕاسی بۆ ڕەگەزی بندەست،کافی (بەس) نیە.

ئامانجی بزوتنەوەی ژنانی کرێکار، بەرابەری ڕواڵەتی نیە، بەڵکوو خەباتە بۆ بەرابەری ئابووری و کۆمەڵایەتی ژن. ئەرکی سەرەکی ئەوەیە کە ژنان بهێنینە مەیدانی کاری کۆمەڵایەتی بەرهەمهێن، لە “کۆیلایەتی ماڵ” ڕزگاری بکەین،لە ملکەچی خەمهێنەر و تێکەڵ بە سووکایەتی قەبوڵی کەشێکییەک جۆر و سنوورداری چێشتخانە و دایەنگەکان ڕزگاریان بکەین.

ئەمە خەباتێکی دوور و درێژە، خەباتێکە کە خوازیاری سەرلەنوێ داڕشتنەوەی ڕادیکاڵی تەکنیک و دابونەریتە کۆمەڵایەتیەکانە. ئەم خەباتە لەگەڵ سەرکەوتنی تەواوەتی کۆمۆنیزم کۆتایی دێ. 

تێبینی: ئەم بابەتە لە ٤ی مارسی ١٩٢٠ نووسراوە و لە میلیتانتی ژومارە ٥٨ دا بڵاو بۆتەوە.

نوشته سەبارەت بە ڕۆژی جیهانی ژنان اولین بار در کۆمەڵە_رێكخراوی كوردستانی حیزبی كۆمونیستی ئیران. پدیدار شد.

نووسین: ئالینا سافرۆنۆڤا

وەرگێران لە فارسیەوە: هیوا ئەمانی

هەرچەندەکە توانایی تەکنۆلۆژیای مرۆڤ زیاتر دەبێ، بەرابەری ژنان و پیاوانیش لە ڕووی فیزیکیەوە زۆرتر لەیەکدی دەچێ؛ بەڵام بەرابەری ژن و پیاو دەبێ لەسەر بنەمای ئاڵوگۆڕی مرۆڤانەی بەها پێوانە بکرێ. بەو مانایەی کە توانایی ژنان لە بەراوەردە کردنی نیازەکانی مرۆڤ، “بەرینتر لە ئەو شێوە توانایە جەستەیەی کە ئەوان لە چوارچێوەی جەستەیان دا هەیانە”، هەمان ئەو بەهایەی هەیە کە پیاوان گونجاو لەگەڵ فۆڕمی لەشیان لە توانایان دا هەیە.   

بە پێی ڕۆژژمێری تازە، دەستپێکی شۆڕشی ڕووسیا لە ١٠٥ ساڵ لەمەوپێش، هاوکاتە لەگەڵ ٨ی مارس ڕۆژی جیهانی ژن. ژنان ڕۆڵێکی بەرچاویان لە زۆر لە ڕووداوە شۆڕشگێڕانەکاندا گێڕاوە. لێرەدا ئاوڕێكی کورت لە هەندێک کەسایەتی بەناوبانگی ژن لە سەردەمی شۆڕشی ڕووسیا دەدینەوە.

١. نادژدا کرۆپسکایا، مارکسیست و سیاسەتمەدارێکی دەربەست بوو کە زۆرتر وەک هاوسەری شۆڕشگێڕی ویلادیمێڕ لێنین دەناسرا. لە بنەماڵەیەکی خانەدانی پلەداری ئەفسەری لە سەنپێتێرزبورگ لە دایک بووە؛ لە سەردەمی خوێندن دا و لە قوتابخانەی دواناوندی کچان لەگەڵ هەندێک کۆڕ و کۆبوونەوە سیاسی هاتووچۆی هەبوو، هەر لەو ڕێگایەشەوە بوو کە لەگەڵ لێنین ئاشنا بوو. کرۆپسکایا بە هۆی پێوەندی لەگەڵ لێنین کەوتبووە ژێر کاریگەری ئیدە و بۆچوونەکانی و دواتر کاتێک لە ساڵی ١٨٩٦ لێنین دوورخراوە بۆ سیبیری، بڕیاری دا کە پێوەندی پێوە بگرێ. 

لێنین و کرۆپسکایا ماوەیەکی کورت دوای هاتنی کرۆپسکایا بۆ سیبیری زەماوەندیان کرد؛ پێوەندی ژن و مێرد لای ئەوان مانایەکی زۆر بەرینتری هەبوو، و بۆ تەواوی تەمەن بابەتی ژیان و شۆڕشیان پێکەوە بەرەو پێش برد. ئەوان دوای ئازادی لە سیبیری چوون بۆ ژێنێڤ، و کرۆپسکایا وەکوو هەڵەچن لە چاپی ڕۆژنامەی شۆڕشگێڕی ئیسکرا بەشداری کرد.

لە ئاوریلی ١٩١٧، ئەو و لێنین گەڕانەوە بۆ ڕووسیا. دوای بەدەسەڵات گەیشتنی بۆلشویکەکان لە ڕووسیا، بە هاوکاری ئاناتۆلی لۆناچارسکی، بوو بە یەکەمین کۆمیسەری کۆمیساریای پەروەردە و بارهێنانی شۆڕەوی؛ و بابەتی خەبات لە دژی بێسەوادی گەورە ساڵانی لە ئەستۆ گرت. ئەو ١٠ ساڵ وەکوو جێگری وەزیری پەروەردە و بارهێنانی شۆڕەوی کاری کرد. کرۆپسکایا هەروەها خوڵقێنەری کامسۆمۆڵ (رێکخراوی لاوانی حیزبی کۆمۆنیست) و بزوتنەوەی پیۆنیر (بزوتنەوەی بنیاتنانی ناوەندە پەروەردەیەکانی منداڵانی نیوان ١٠ بۆ ١٥ ساڵان)یش بوو.

وردەکاری ژیانی و هەروەها هاوڕێیەتی لەگەڵ لێنین دەتوانن لە کتێبی “یادەکان”دا بخوێننەوە.

٢. اینسا ئاڕماند،  فێمێنیست و کۆمۆنیستێک بوو کە کەسایەتیەکی تایبەت و گرنگی لە بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەدا هەبوو، و تا کۆتایی ژیانی خۆشەویست و جێی ڕێزی لێنین بوو. لە بنەماڵەیەکی هونەرمەند لە پاریس لە دایک بوو و لە تەمەنی ١٩ ساڵاندا لەگەڵ کوڕی خاوەن کارخانەیەکی دەوڵەمەند زەماوەندی کرد. ئاڕماند و هاوسەرەکەی بانگەشەی ئەندێشە شۆڕشگێرانەکانیان دەکرد و لە مۆسکۆ خوێندنگایەکیان بنیاتنا کە تایبەت بوو بە منداڵانی جوتیاران (فەقیر).

ئاڕماند دوای ئەوەی کە بە هۆی هەڵسوڕانە سیاسیەکانی لە ساڵی ١٩٠٧ بە دژی دەسەڵاتی تێزاری دەستگیر دەکرێ، بۆ ماوەی یەک ساڵ دوردەخرێتەوە بۆ  باکووری ڕووسیا. ئەو لە ساڵی ١٩٠٨ توانی لە باکووری ڕووسیا هەڵبێت لە پاریس نیشتەجێ بێ، هەر لەوێش بوو کە لێنینی بینی. 

ژنێکی سەرنج ڕاکیش بوو، لە ڕووی موسیقاوە خاوەن بەهرە بوو، شارەزا بوو لە چەندین زمان و ئەویندار بوو بەرامبەر بە بۆلشویزم، هەر بۆیە زۆر زوو توانی وەکوو دەستە ڕاستی لێنین ئەرک وەربگرێ. ئاڕماند هەر ئەو کەسە بوو کە لێنین ناردیەوە ڕووسیا تاوەکوو کەمپەینی چوونە ناوەوەی بۆلشویکەکان بە دۆما [پاڕلمانی ڕاوێژ بۆ یاسا دانان لە ڕووسیای تیزاری] رێکبخا. 

دوای شۆڕشی ئۆکتۆبر، ئاڕمەند بەرێوەبەریەتی ژێنۆتڵ [واتە: رێکخراوێک کە خەباتی دەکرد بۆ بەدیهێنانی بەرابەری ژن و پیاو لە وەرگرتنی ئەرکە حیزبی و یەکیەتیەکاندا] لەسەر شان بوو. وە هەروەها ئەرکی سەرۆکایەتی یەکەمین کۆنفڕانسی نێونەتەوەی ژنانی لەسەر شان بوو. ئاڕمەند تووشی نەخۆشی کۆلێرا (وەبا) ببوو و لە ساڵی ١٩٢٠ و لە تەمەنی ٤٠ ساڵی دا بە هۆی ئەو نەخۆشیەوە گیانی لەدەست دا.

٣. ناتلیا سێدووا، مرۆڤێکی شۆڕشگێڕ بوو کە زۆرتر بە هاوسەری دووهەمی ترۆتسکی دەناسرێتەوە. 

لە کۆشی بنەماڵەیەکی دەوڵەمەند و بازەرگان لەدایک بوو و لە ڕووسیا خوێندنی تەواو کرد. سێدووا ٢٠ ساڵان بوو کە لە پاریس لە پێشانگایەک لەگەڵ ترۆتسکی ئاشنا دەبێ. ئەو یەکێک لە هەوادارانی ڕۆژنامەی ئیسکرا بوو و ترۆتسکیش ئەرکی نوێنەرایەتی ئەو ڕۆژنامەیەی لە لەندەن لەسەر شان بوو. سێدووا و ترۆتسکی هەردووکیان لە شۆڕشی ١٩٠٥ دا بەشدار بوون.

بنەماڵەی ترۆتسکی لە کاتی شەڕی جیهانی یەکەمدا سەفەریان بۆ زۆر شوێنی دنیا کردبوو (لە وین تاوەکوو پاریس). سێدووا و ترۆتسکی لە ساڵی ١٩١٧ گەڕانەوە بۆ ڕووسیا. ئەو دوای شۆڕشی ئۆکتۆبر لە کۆمیساریای پەروەردە و بارهێنان دامەزرا و ئەرکی مۆزەخانەکان و شوێنە مێژوویەکانی پێ سپێردرا. ترۆتسکی و بنەماڵەکەی لە ساڵی ١٩٢٩ لە شۆڕەوی دەرکران و دواتر لە مێکزیک نیشتەجێ بوون.

سێدووا دوای مردنی هاوسەرەکەی لە ساڵی ١٩٤٠ [لە ڕاستیدا لەلایەن ئێستالینەوە تێرۆر کرا]، چووە پاریس و لەوێ لەگەڵ زۆریەک لە شۆڕشگێڕە دورخراوەکان پێوەندی گرت. یەکێک لە کارە گرنگەکانی ئەو لە کۆتایەکانی تەمەنیدا، نووسینەوەی ژیاننامەی ترۆتسکی بوو. 

٤. ئەلێکساندرا کۆلێنتای، کەسایەتیەکی شۆڕشگێڕ، تێکەڵ لەگەڵ سیاسەت و هەروەها دیپلۆماتکاری شۆڕەوی بوو. ئەو یەکەمین ژن بوو لە مێژووی ڕووسیا دا کە توانی پلەی وەزیر بەدەست بهێنێ. بە هۆی هەڵسوران و خەباتەکانی ئەوەوە بوو کە ژنان لە ڕووسیا توانیان بە مافی بەرابەر لەگەڵ پیاوان بگەن.

ئەو کە لە ئۆکراین لە دایک ببوو لە سەنپێتێرزبورگ گەورە بوو. کۆلێنتای دوای هاوسەرگیریەکی ناوەخت و جیایی لە هاوسەرەکەی لەگەڵ هەندێک دامەزراوەی پەروەردەی خۆڕایی دەستی بە کار کرد. لە زوریخ و لە بەشی زانست درێژەی بە خوێندن دا و  دواتر چەند ساڵێکیش لە فینلاند ژیا. کۆلێنتای لە ساڵی ١٩١٥ بووە ئەندامی بۆلشویکەکان و دوای شۆڕشی ئۆکتۆبر گەڕاوە ڕووسیا و زۆر خێرا بوو بە بەرپرسی خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی. 

ئەو لێکۆلینەوە گەلێکی زۆری لەسەر ژنان لە ڕووسیا ئەنجام دا، کە ئاکامەکی هەنگاو گەلێک بوون کە بەرابەری نێوان ژن و پیاوی لە ناو خەڵکدا بڵاو دەکردەوە. کۆلێنتای لە سەردەمی ئیستالین دا وەکوو باڵوێزی شۆڕەوی لە وڵاتانی نۆڕوێژ، سوێد و مەکزیک کاری کردووە. 

٥. لاریسا ڕایزنر، زۆریەک لە هاوچەرخەکانی ئەویان وەک “واڵکێری شۆڕشی ڕووسیا” پێناسە دەکرد [واڵکێری ئوستورەیەکی نۆڕوێژی-سوێدی و یەکێک لە خزمەتکارانی ئەودینە (خودای هونەر و فەرهەنگ و شەڕ و مردوەکان)کە پەرەستیاری لە ڕۆحی شەهیدەکاندەکا]. ئەو نمونەیەکی تەواو و تایبەت بوو لە وێنەی ژن لە هونەری شۆڕشگێڕانەدا.

ئەو لە لەهێستان لە کۆشی بنەماڵەیەکی مافناس و مافەوان لە دایک بوو. ڕایزنێر هەڵوسوڕانی ئەدەبی خۆی دوای تەواو کردنی قۆناغی خوێندن لە سەنپێتێرزبورگ دەست پێکرد. گۆڤارێکی ئەدەبی و دژە جەنگی بە ناوی “رودین” دامەزراند؛ و دوای شۆڕشی فێوریە کاری بۆ گۆڤاری ڕوسی نوایا ژیزن دەکرد کە لە ژێر چاوەدێری ماکسیم گۆرکی دا بوو. لە ساڵی ١٩١٧ دا وەکوو یاریدەدەری لۆناچارسکی لە ئێسمۆلێنی دەستی بەکار کرد و ئەرکی پاراستن و ئاگادری بوو لە بەرهەمە هونەری-مێژوویەکان. [ئێسمۆلێنی شوێنێکی بەناوبانگ بوو لە ناوەڕاستی سەنپێتێرزبورگ کە پێکهاتبوو لە کۆمەلێک بینای مێژوویی. ئەو بینایانە لە سەدەی ١٨ و ١٩ دەدا دروستکرابوون و لێنین لە کۆتایەکانی ١٩١٧ تا سەرەتایی ١٩١٨ لەوێدا دەژیا].

لاریکا ڕایزنر دوای ئەوەی پێوەندی بە بۆلشویکەکانەوە گرت، ئەرکێکی تایبەتیان پێسپارد؛ ئەو لە قامەتی سیاسەتمەدارێکی سەربازی دا دەستی بەکار کرد. لە ساڵی ١٩١٩ وەکوو “کۆمیسەری بارەگای هێزە دەریایەکان” لە مۆسکۆ دەستی بەکار کرد. 

لە ساڵی ١٩٢٣ دا سەفری کرد بۆ ئاڵمان تاوەکوو یەکەمین شاهیدی شۆڕش بێ لە ئاڵمان، و هەندێک بابەت لەسەر شۆڕش لە ئاڵمان بنوسێ. ئەو بابەتانە دواتر لە ژێر ناوی “بێرلین، ئۆکتۆبری ١٩٢٣” و “سەنگەربەندی لە هامبۆرگ” بڵاو  بوونەوە. لاریسا لە ماوەی ٣ ساڵ مانەوەی لە ئاڵمان پێوەندی سۆزداری لەگەڵ کارڵ رادێک (شۆڕشگێڕی ئەنترناسویۆنالیست) دروست کرد؛ و دوای گەڕانەوە بۆ ڕووسیا، لە ساڵی ١٩٢٦ و لە تەمەنی ٣٠ ساڵی دا گیانی لەدەست دەدا. 

٦. سۆفیا پانینا،  منداڵی بنەماڵەیەکی کارەخانەدار و یەکێک لە یەکەمین فێمینیستەکانی ڕووسیا بوو. ئەو یەکەمین ژن بوو کە لە کابینەی دەوڵەتی کاتی دا سەرەتا وەک جێگری  وەزیری کاروباری خێرخوازی و دواتر وەکوو جێگری وەزارەتی پەروەردە دەست بەکار بوو. بە هۆی بەشداری لە بزوتنەوەی لیبراڵی و کارە خێرخوازانەکانی بەناوبانگە. 

پانینا لە مۆسکۆ لەدایک بووە و هەر لەوێش خوێندنی تەواو کردووە. تەمەنی تەنیا ٢٠ ساڵ بوو کە دەستی بە دروست کردنی ساڵۆنێکی نەهارخۆری لە ناوچەی کرێکاری سەنپێتێرزبورگ کرد. وە هەروەها (ماڵی خەڵکی لێگۆفسکی) دروست کرد بۆ نیشتەجێ بوونی کرێکاران [ئەو  کرێکارانەی کە بێ ماڵ وحاڵن].

دەستپێکی هەڵسواڕانی سیاسی ئەو دەگەڕێتەوە بۆ کەمێک دوای شۆڕشی فێوریە لە دومای سەنپێتێرزبورگ. بە (کێنتسی سوور) ناوبانگی دەرکردبوو، چونکوو بەردەوام بە دژی سەرەڕۆیی و ستەمکاری هوڵسورانی دەکرد. سۆفیا وەکوو یەکێک لە ئەندامانی دەوڵەتی کاتی ئامادە نەبوو کە سامانی وەزارەتی پەروەردەی فەرهەنگ بدرێ بە بۆلشویکەکان.

سۆفیا پانینا لە لایەن دادگای شؤڕایی پۆترۆگراد دادگایی کرا، بەڵام سزایەکی سووکیان بەسەردا سەپاند: سزاکەی بریتی بوو لە لۆمەی گشتی. لە ساڵی ١٩١٩ دا پیوەندی بە ژێنێڕاڵ ئانتۆنەوە گرت کە ئەو کات لە باشووری ڕووسیا بوو، بەڵام دوای چەند ساڵێک ناچار بوو کە کۆچ بکا بۆ ئامریکا؛ ئامریکا ئەو شوێنە بوو کە سۆفیا کاریگەری و ڕۆلێکی بەرچاوی لە بنیاتنانی ناوەندی لێئۆ تۆڵستۆدی، نووسەری کلاسیکی ڕووسیا، گێڕا.

٧. وێرا زاسۆلیچ،  نووسەرێکی مەنشویک و شۆڕشگێڕ بوو. زاسۆلیچ لە نزیک ئێسمۆلێنسک لە کۆشی بنەماڵەیەکی هەژار بەڵام خۆشناو لە دایک بوو. ئەو دوای تەواو کردنی خوێندنی دواناوەندی چوو بۆ سەنپێتێرزبورگ و لەوێ ناوەندێکی بۆ فێرکردنی خوێندەواری بە کرێکاران دامەزراند. 

زاسۆلیچ لە دەیەی ١٨٧٠ دا پێوەندی بە باکۆنین و بزوتنەوە ئاناڕشیستیەکەیەوە گرت. دوای ئەوەی کە زاسۆلیچ پێوەندی بە گروپە ئاناڕشیستیانەوە گرت، یەکێک لەو گروپانە کە ئەویش ئەندامی بوو، پلانی تێرۆری سەرهەنگ فیدرۆ تێرپۆفی قایمەقامی پێترۆزبۆرگ یان داڕشت و بە کردەوەی دەرهێنا. قایمەقام زۆر بە سەختی لەلایەن زاسۆلیچەوە بریندار کرا، وە بەرلەوەی کە دەستگیر بکرێ توانی ڕابکا. ئەو دوای شۆڕشی ١٩٠٥ گەڕاوە ڕووسیا و پێوەندی بە لایەنی یەدینێستڤۆ (بە مانای یەکگرتن)ەوە گرت کە لایەنێک بوو لە حیزبی سۆسیال دیمۆکرات  کرێکاری ڕووسیا کە لەنێوان ساڵەکانی ١٩١٤ تا ١٩١٧ لەلایەن پلێخانۆفەوە ڕێبەری دەکرا. 

زاسۆلیچ لە شۆرشی ١٩١٧ دا بەشداری کرد، بەڵام پشتیوانی لە لایەنێک کرد کە دژی لێنین بوو: ئەو لەگەڵ ئەو لایەنە لە سەردەمی چاپ و بڵاو کردنەوەی ئیسکراوە ئاشنا بوو.

زاسۆلیچ ماوەیەک دوای شۆڕشێ ئۆکتۆبر، لە ساڵی ١٩١٩ دا بۆ هەمیشە چاوەکانی لێکنا و ماڵئاوایی لە ژیان کرد.

٨. ڕۆزیلا زێملیچکا، شۆڕشگێڕێكی ڕووس لە بنەماڵەیەکی یەهودی، سیاستوانی شۆڕەوی و ژنێکی کار لێهاتوو بوو لە دەوڵەتدا. هەندێک کەس ناویان لێنابوو “شەیتان” یان “توڕەیی ترسێنەری سوور”. یەکەمین ژن بوو کە توانی مەدالیای “پەرچەمی سوور” وەربگرێ.

زێملیچکا لە دایکبووی بنەماڵەیەکی بازرگانی دەوڵەمەند بوو، تەمەنی منداڵی لە کیەف بردە سەر، و دەورەی پەروەردەی پزشکی بە باشترین دەرەجەوە پشت سەر نا. وێڕای خوێندن لە پزشکی سەرقاڵی هەڵسورانە شۆڕشگێڕانەکانیش بوو.

وە هەروەها لە ڕێكخستنی یەکەمین شۆڕشی ڕووسیا لە ١٩٠٥ و دواتر لە شۆڕشی فێوریە بەشداری کرد؛ تەنانەت لە ساڵی ١٩١٧ کرێکارانی هان دەدا کە لە مۆسکۆ ڕێپێوانی چەکدارانە ئەنجام بدەن. 

دوای شۆڕشی ئۆکتۆبر ڕۆزیلا وەکوو سکرتێری کومیتەی کریمە دەستی بەکار کرد. هۆکاری ئەوەی کە هاوڕێ لەگەڵ بالکۆن ناوبانگیان پەیدا کرد، بریتی بوو لە ڕێكخستنی تێرۆرە سوورەکان بە دژی هێزەکانی سوپای سپی لە کریمە لە ساڵەکانی ١٩٢٠ تا ١٩٢١. زێملیچکا لە ساڵی ١٩٤٧ ماڵئاوایی لە ژیان کرد و پەیکەرەکی لە مەیدانی سوور، لە نزیک دیواری کرێملین بە خاک سپێردرا.   

نوشته بەسەرهاتی ٨ ژن لە ڕەوتی شۆرشی ڕووسیادا اولین بار در کۆمەڵە_رێكخراوی كوردستانی حیزبی كۆمونیستی ئیران. پدیدار شد.

وەرگێڕان: هیوا ئەمانی

لە هەنگاوی یەکەم دا دەبێ ڕوونکردنەوەیەک بۆ ڕوودان و پەرەسەندنی مانگرتنەکان بدۆزینەوە. هەرکەسێک کە مانگرتنێکی وەبیر بێتەوە کە ئەزمونی کەسیی خۆی، ڕاپۆرتی کەسانی تر و یان ڕۆژنامەکان بێت، لەپڕ سەرنجی بۆ ئەوە ڕادەکێشرێت کە مانگرتنەکان لەو شوێنانەدا ڕوودەدەن و پەرەدەستێنن کە کارخانەی گەورەی لێ دروست کراون و لە ڕووی ڕێژەیەوە ڕوو لە زیاد بوونن. زۆر بە کەمی دەتوانین کارخانەیەکی گەورە -سەدان و بگرە هەزاران کرێکاری هەبێ- بدۆزینەوە کە مانگرتنێکی بە خۆوە نەدیبێ. ئەو کاتەی کە لە ڕووسیا تەنیا چەندانە کارخانەی گەورە بوونیان هەبوو، ژمارەی مانگرتنەکانیش کەم بوو؛ بەڵام کاتێک کارخانە گەورەکان –چ لە ناوچە پیشەسازیە کۆنەکان، چ لە شارەکان و دێهاتە تازە بنیاتنراوەکان– بە خێرایی گەشەیان کرد، ژمارەی مانگرتنەکانیش ڕوو لە زیاد بوون چوون. بەڵام بۆچی مانگرتن هەمیشە لەو کارخانانەدا ڕوودەدا کە بەرهەمی زۆریان هەیە؟ هۆکارەکەی ئەوەیە کە سەرمایەداری دەبێ بە ناچاری ببێ بە خەباتی کرێکاران بە دژی خاوەنکارەکانیان و کاتێک بەرهەمهێنان بە شێوەیەکی یەکجار زۆرە، ئەو خەباتە خۆی لە مانگرتن دا دەنوێنێ.

یارمەتیم بدەن کە ئەوە شی بکەمەوە.

کاپیتالیزم، ئەو پێکهاتە کۆمەڵایەتیەیە کە تیایدا زەوی، کارخانەکان، ئامێرەکان و هەتا دوای… لە ژێر ڕکێفی کۆمەلێک خاوەن زەوی و سەرمایەداردان کە ژمارەیان هێندەی ژمارەی پەنجەکانی دەستە، ئەمە لە کاتێک دایە کە کۆمەڵی بەرینی خەڵک خاوەنی هیچ شتێك نین یان خاوەنی شتێکی زۆر بچوکن، هەر بۆیە پێ ملە کە خۆی وەکوو کرێکارێک بە کرێ بدا. خاوەن زەوی و سەرمایەدارەکان، کرێکاران بە کرێ دەگرن و وایان لێدەکەن کە فڵانە شتومەک بە مەبەستی فرۆش لە بازاردا بەرهەم بهێنن. وەهەروەها، خاوەنکار تەنها هەر ئەوەندە حەقدەست بە کرێکار دەدات کە بەشی ژیانی نەمرنەژی خۆی و بنەماڵەکەی بێ، لەولاوە ئەوەی لە کرێی کاری کرێکار دەمێنێتەوە وەک قازانج دەچێتە گیرفانی خاوەنکارەوە. هەر بۆیە لە ئابووری سەرمایەداری دا کۆمەڵی بەرینی خەڵک، کرێکاری بەکرێگیراون و بۆ خۆیان کار ناکەن بەڵکو لە بەرامبەر حەقدەستێک دا کار بۆ خاوەنکار دەکەن. دەکرێ تێبگەین کە هەوڵی هەمیشەی خاوەنکار لە پێناو کەم کردنەوەی کرێی کاری کرێکارانە؛ هەرچی کەمتر کرێی کار بدەن، بەو ڕادیە قازانجی خۆیان زیاتر و زیاتر دەبێ. لەملاوە هەوڵی کرێکار بۆ ئەوەیە کە کرێیەکی زیاتر وەربگرێ تاکوو بتوانێ بۆ بنەماڵەکەی خۆراکێک بە ڕادەیەکی پێویست و باش وەدەست بێنێ، لە ماڵی باش دا بژین و هەروەک خەڵکی تر جل و بەرگی جوان لەبەر بکەن، نەک وەکوو سواڵکەر بژین.

هەر بۆیە خەباتێکی بەردەوام لە نێوان کرێکار و خاوەنکار لەسەر کرێی کار لە ئارادایە؛ خاوەنکار ئازادە کە کام کرێکارە کە پێ باشە بە کرێی بگرێ، هەر بۆیە دەچێتە سۆراغی هەرزانترینیان. وە هەروەها کرێکاریش ئازادە کە خۆی بە خاوەنکارێک کە خۆی پێ باشە بە کرێ بدا، هەر بۆیە دەچێتە سۆراغی خاوەنکارێک کە زۆرترین کرێی کار دەدا. بە بێ لەبەرچاو گرتنی ئەوەی کە کرێکار لە شار کار دەکا یان لە دێهات، خۆی بە خاوەنی زەوی، جوتیاری دەوڵەمەند و یان خاوەن کارخانە بە کرێ دەدا، ئەولای مامەڵەکەی خاوەنکارە، و هەر لەگەڵ ئەویشدایە کە لەسەر کرێی کار شەڕ دەکا.

بەڵام ئایا بەڕاستی بۆ کرێکارێک وەک تاک توانای بەرەوپێش بردنی ئەو خەباتە مەیسەرە؟ ژمارەی کرێکارەکان ڕوو لە زیاد بوونە: جوتیارەکان ماڵ و حاڵیان وێران دەبێ و لە دێهاتەکانەوە هەڵدێن بۆ شارەکان و کارخانەکان. خاوەن زەوی و کارخانەدارەکان خەریکی بەکار هێنانی ئامێرگەلێکن کە کار لە کرێکار دەدزێ. لە شارەکاندا بێکاری ڕوو لە زیادبوونە و لە لادێکانیش ژمارەی سواڵکەرەکان بەرەو زیاد بوون دەچێ. خەبات لە دژی خاوەنکار بۆ کرێکار وەک تاک وردە وردە خەریکە ئەستەم دەبێ. کرێکارێک کە داوای حەقدەستێکی مامناوەند لە خاوەن کار دەکا یان بە حەقدەستی هەرزان ڕازی نابێ، ڕووبەڕووی ئەو جوابەی خاوەنکار دەبێتەوە: “بڕۆ دەرەوە! خەڵکانێکی زۆری برسی لە دەرەوە چاوەڕێن و گەلێک کەیف خۆش دەبن کە بە حەقدەستێکی کەمتر کار بکەن”.

کاتێک کە هەلومەرجی خەڵک تا ئەو ڕادەیە خراپ دەبێ کە هەمیشە خەڵکانێکی زۆری بێکار لە شار و دێ بوونیان هەبێ، و کاتێک کارخانەدارەکان سامانێکی لە ڕادەبەدەر پێکەوە دەنێن و زەویدارە وردەکان لەلایەن ملیۆنێرەکانەوە سەریان پان دەکرێتەوە، کرێکاری تاک –لە بەرامبەر سەرمایەداردا-  بە تەواوی بێ دەسەڵات دەمێنێتەوە. لەو کاتەدایە کە دەرفەت بۆ سەرمایەدار دەخوڵقێ تاکوو کرێکار تێکبشکێنێ، و هەتاکوو مردن –نەک تەنیا لەخۆی بەڵکوو لە ژن و منداڵەکانیشی– وەکوو کۆیلە کار بکێشێتەوە. بۆ نمونە، ئەگەر چاوێک لەو کارانە بکەین کە تیایدا کرێکار نەیتوانیوە پشتیوانی یاسا بۆ خۆی مسۆگەر بکا و توانایی وەستانەوە لە بەرامبەر بە سەرمایەداری نەبێ، شایەتی سەعات کارێکی لە ڕادەبەدەرین (تەنانەت ١٧ تا ١٩ سەعات لە ڕۆژ دا)، کاری تاقەت پڕوکێنی منداڵانی ٥ یان ٦ ساڵە، و وەچەیەک لە کرێکارانی هەمیشە برسی دەبینین کە زۆر بە هێواشی لە برسان خەریکن دەمرن. نمونەکەی کرێکار گەلێکن کە لە ماڵی خۆیاندا کار بۆ سەرمایەدارەکان دەکەن؛ هەموو کرێکارێک دەتوانێ نمونە گەلێکی لەو چەشنە وەبیر خۆی بهێنێتەوە.

ئەو ڕادەیە لە چەوسانەوە کە لە سەرمایەداریدا ڕوودەدا تەنانەت لە سەردەمی کۆیلەداری و دەرەبەگایەتی دا لەهەمبەر کرێکاراندا ڕووی نەداوە. بە تایبەت کە کرێکاران توانای بەرەنگاریان نەبێ، و لە پشتیوانی یاساگەلێک کە ملهۆڕیەکانی خاوەنکار بەرتەسک بکاتەوە، بەهرەمەند نەبن. کەواتە بۆ ئەوەی کە نەگەن بەو ئاستە لە زەلیلی، کرێکاران خەباتێکی بێ هیوا دەست پێدەکەن. و کاتێک بۆیان دەردەکەوێ کە بە تەنیایی چەندە بێ دەسەڵات و بێ هێزن و ستەمی سەرمایە، هەڕەشەی لەناو بردنیان لێ دەکا، دەست دەکەن بە ڕاپەڕینی بە کۆمەڵ لە دژی خاوەنکار و مانگرتنە کرێکاریەکان دەست پێدەکا.

لە سەرەتادا کرێکاران نازانن کە بەدوای چیەوەن، وشیار نین لەهەمبەر هۆکارەکەی؛ لەبەرئەوە دەست دەکەن بە شکاندنی ماشێنەکان و تێکدانی کارخانەکان. ئەوان تەنیا دەیانهەوێ کە توڕەیی خۆیان نیشانی کارخانەدار بدەن. هێزی کۆمەڵیان بۆ ڕزگاری لەم هەلومەرجە تاقەت پڕوکێنە تاقی دەکەنەوە، بە بێ ئەوەی کە هێشتاش بزانن بۆچی لەم هەلومەرجە نالەبار و بێ هیوایەدا بەسەر دەبەن و دەبێ هەوڵ بۆچی بدەن. لە هەموو وڵاتەکاندا توڕەیی کرێکار لە سەرەتادا، وەکوو شۆڕشە دوورەپەرێزەکان خۆی نیشان دا، لە ڕووسیا، پۆلیس و خاوەن کارخانەکان ناویان لێنابوو “هەڵچوون”. ئەم شۆڕشە دوورەپەرێزانە، لە هەموو وڵاتاندا، لە لایەکەوە دەبوون بە مانگرتنی ئاشتیخوازانە و لە لایەکی ترەوە، دەبوون بە هەوێنی خەباتی هەمەلایەنی چینی کرێکار بۆ ڕزگاری.

مانگرتن (یا خود دەست لە کار کێشانەوە) چ تایبەتمەندیەکی بۆ خەباتی چینی کرێکار هەیە؟ بۆ وەڵام دانەوە بەم پرسیارە دەبێ وێنایەکی تەواوەتی لە مانگرتن بکێشین. هەر وەک پێشتر بینیمان، کرێی کاری کرێکارێک بە پێی ڕێککەوتنی نێوان کرێکار و خاوەنکار دیاری دەکرێ. بە پێی هەلومەرجێکی وەها، بینیمان کە کرێکاری تاک و تەنیا بێ هێزه، کەواتە تەواوەن سروشتیە کە کرێکاران دەبێ بە شێوەی بە کۆمەڵ بۆ خواستەکانیان خەبات و تێکۆشان بکەن، و ناچارن کە مانگرتن گەلێک بۆ بەرامبەركێ لەگەڵ کەمکردنەوەی حەقدەست و بردنە سەرەوەی حەقدەست رێکبخەن. ڕاستیەکەی ئەوەی کە لە هەر وڵاتێكی سەرمایەداریدا، مانگرتنە کرێکاریەکان لە ئارادا هەن. لە هەموو شوێنێک، لە هەموو وڵاتانی ئەوروپایی و ئەمریکا، ئەو کاتەی کە کرێکارەکان یەکگرتوو نین، هەست بە بێ هێزی دەکەن؛ و تەنیا کاتێک توانای بەربەرەکانێ لەگەڵ خاوەنکاریان هەیە کە بەکۆمەڵ دەست بە مانگرتن یان هەڕەشەی مانگرتن بکەن.

هەرچەند سەرمایەداری زیاتر و زیاتر گەشە دەکا، و هەرچەند کارخانە گەورەکان خێراتر دروست دەکرێن، و هەرچەند سەرمایەدارە بچوکەکان لە لایەن سەرمایەدارە زەبەلاحەکانەوە لە مەیدان وەدەر دەندرێن، بەو ڕادەیە پێویستی خەباتی بە کۆمەڵ زیاتر و زیاتر هەست پێدەکرێ، چونکوو بێکاری ڕوو لە زیادبوون دەکا، ململانێی سەرمایەدارەکان بۆ بەرهەم هێنانی شتومەک بە هەرزانترین شێوە، زیاتر دەبێ ( بۆ ئەم مەبەستە دەیانهەوێ تە ئەو جێگایەی کە دەتوانن حەقدەستی کەمتر بە کرێکاران بدەن)، هەڵکشان و داکشانە پیشەسازیەکان زیاتر خۆی نیشان دەدا و قەیرانەکان دژوارتر دەبنەوە. کاتێک کە پیشەسازی بازاڕی گەرمە، خاوەن کارخانەکان قازانجی گەورە دەکەن، بەڵام لە بیری شەریک کردنی کرێکار دا  نین؛ بەڵام کاتێک قەیران دەست پێدەکا، خاوەن کارخانەکان دەیانهەوێ زەرەرەکە لە پێی کرێکارەکاندا بنوسن. لە کۆمەڵگا ئەوروپاییەکاندا پێویستی مانگرتن لە کۆمەڵگای سەرمایەداریدا تا ڕادەیەک بۆ هەمووان ناسراوە کە یاسای ئەم وڵاتانە ناتوانن مانگرتن قەدەغە بکەن. تەنیا لە ڕووسیایە کە یاساگەلی دڕەندە بە دژی مانگرتن جێبەجێ دەکرێ.

بەهەرحاڵ، مانگرتنەکان -کە لە ناوەڕۆکی کۆمەڵگای سەرمایەداریەوە هەڵدەقوڵێن- نیشانەی دەستپێکی خەباتی چینی کرێکارن بە دژی ئەو سیستەمە کۆمەڵایەتیە. کاتێک سەرمایەداری لەگەڵ کرێکارێکی تەنیا کە خاوەنی هیچ شتێک نیە ڕووبەڕوو دەبێ، هەلومەرج باس لە کۆیلایەتی بێ ئەملا و ئەولای کرێکار دەکا. بەڵام کاتێک هەر ئەو کرێکارە فەقیرانە یەکگرتوو دەبن، هەلومەرجەکە دەگۆڕێ. هیچ سەروەتێ لە دنیا دا بەکەڵکی سەرمایەدار نایەت مەگەر ئەوەی کە بتوانێ کرێکارانێک پەیدا بکا کە ئامادە بن هێزی کاری خۆیان لەسەر ئامراز و شتومەکێک کە هی سەرمایەدارە بخەنە گەڕ بۆ ئەوەی سەروەتی تازە بەرهەم بهێنن. تا ئەوکاتەی کە کرێکاران ناچارن بە شێوەی تاک لەگەڵ سەرمایەدارەکان مامەڵە بکەن، کۆیلەی ڕاستەقینە دەمێننەوە کە ناچارن بۆ وەدەست هێنانی پارویەک نان بەردەوام سوود بە کەسانیتر بگەیەنن. و دەبێ تا کۆتایی دنیا خزمەتکاری بەکرێگیراوی زمانبەستراوبن. بەڵام کاتێک کە کرێکاران داواکاریەکانی خۆیان بە شێوەی کۆمەڵ داوا دەکەن و ئامادە نین دەستبەردار بن، کۆیلە بوونیان کۆتایی دێ، دەبنەوە بە مرۆڤ؛ داوای ئەوە دەکەن کە نابێ زەحمەتیان تەنیا لە خزمەت چەند مفتەخۆرێک دا بێ، بەڵکو دەبێ ئەو کەسانەی کە زەحمەت دەکێشنیش وا لێبکا کە وەکوو مرۆڤی ڕاستەقینە بژین. کرێکاران داوای ئەوە دەکەن کە ئەوانیش ببن بە ئاغا. داوای ئەوە دەکەن کە ژیانیان نابێ بەو جۆرە بێ کە سەرمایەدارەکان و خاوەن زەویەکان دەیانەوێ، بەڵکوو دەبێ بەو جۆرە بێ کە خۆیان دەیانهەوێ. هەربۆیە سەرمایەدارەکان هەمیشە لە مانگرتن دەترسن، چونکوو زاڵ بوونیان دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

لە سرودێکی کرێکاری ئاڵمانی دا، کە سەبارەت بە چینی کرێکارە هاتووە کە: “هەموو چەرخەکان لە خولانەوە دەوەستن، گەر بازوی بەهێزتان بیهەوێ”. لە دنیای ڕاستەقینەشدا هەر بەو جۆرەیە: کارخانەکان، زەوی زەویدارەکان، ماشێنەکان، هێڵی ئاسنینەکان و هتد، وەکوو چەرخی ماشێنێکی گەورە دێنە هەژمار – ماشێنێک کە مادە لە کانەکان دەردەهێنێ، بەرهەمیان لێ وەدەست دێنێ، ڕێکوپێکیان دەکا و دەیانگەیەنێتە شوێنی مەبەست. تەواوی ئەم ماشێنە لەلایەن کرێکارەوە جوڵەی پێ دەکرێ. کرێکارە کە زەوی دەکێڵێ، کانزا دەردەهێنێ، و لە ناو کارخانەکان دا خەریکی بەرهەم هێنانە، ماڵ و کارگا و هێڵی ئاسن دروست دەکا. کاتێک کە کرێکاران خۆ لە کارکردن دەپارێزن مەترسی وەستانی تەواوی ماشێنەکان لە ئارادایە. هەر مانگرتنێک ئەوە وەبیر سەرمایەدار دەهێنێتەوە کە کرێکارەکان ئاغای ڕاستەقینەن نەوەک ئەوان. کرێکار گەلێک کە هەر جارە بەرزتر لە جاری پێشوو داوای مافەکانیان دەکەن. هەر مانگرتنێک کە ڕوودەدا ئەوە بە گوێی کرێکاران هەڵدێنێ کە لە هەلومەرجیان دڵسارد نەبنەوە، و ئەوان بە تەنیا نین. سەیرکەن کە مانگرتن چ کاریگەریەکی گەورەی لەسەر خودی مانگرتووان و هەروەها لەسەر کرێکارانی کارخانەکانی دەوروبەر وە یان کرێکارانی هەر ئەو کارخانەیە کە لە بەشەکانیتردا کار دەکەن هەیە.

لە کاتی ئاسایی و ئاشتی دا کرێکار بە بێ بۆڵەبۆڵ خەریکی کارە، لەگەڵ خاوەنکار مشتومڕ ناکا، سەبارەت بە هەلومەرجی خۆشی هیچ قسەیەک ناکا. بەڵام لە کاتی مانگرتندا ماف و داواکاریەکانی بە دەنگێکی بەرز هاوار دەکا، تەواوی ستەمەکانی سەرمایەدارەکان وەربیر سەرمایەدارەکان دەهێنێتەوە، هەرشتێک کە مافی بێ ئەم لاو ئەولای ئەوە داوای دەکا، و ئیتر تەنیا بیر لە خۆی و حەقدەستەکەی ناکاتەوە بەڵکو بیر لە هەموو هاوکار و هاوچارەنووسەکانی دەکاتەوە کە هاودەنگ لەگەڵ ئەو دەستیان لە کار کێشاوەتەوە و بە بێ ترس باسی بێبەشی دەکەن و بۆ بەرەوپێش بردنی ئامانجی کرێکاران ڕاپەڕیون. هەر مانگرتنێک، کۆمەلێک بێبەشی زۆر بۆ کرێکارانی بەدوایەوە، بێبەشی و بێدەرەتانیەک کە تەنیا دەکرێ لەگەڵ شەڕ و بەدبەختیەکانی شەڕدا بەراورد بکرێ: بنەماڵەیەکی برسی، بێ داهات، دەستگیرکردن و زۆربەی کات دەرکردن لە شار و زێدی خۆی. لەگەڵ تەواوی ئەو ئازار و ناخۆشیانە، کرێکاران، بە چاوی سووکەوە سەیری ئەو کەسانە دەکەن کە سەفی مانگرتوان بە جێ دەهێڵن و دەچن لەگەڵ خاوەنکار ڕێکدەکەون. لەگەڵ تەواوی ئەو ئازار و ناخۆشیانەی کە بەدوای مانگرتنەوەیە، کرێکارانی کارخانەکانی دەوروبەر، هێزێکی تازە دەگرن کە دەبینن هاوکارەکانیان ئاوا ئازایانە داوای مافەکانیان دەکەن.

یەکێک لە مامۆستایانی گەورەی سۆسیالیزم، ئنگێڵس، سەبارەت بە مانگرتنی کرێکارانی ئینگلیس ئاوا دەڵێ: “خەڵکانێک کە ئەوەندەیان سەبر هەیە تاکوو پشتی بۆرژوایەکی تاک لە زەوی بدەن، توانایی ئەوەشیان هەیە کە پشتی هەموو بۆرژوازی لە زەوی بدەن و تێکیان بشکێنن”. بە شێوەیەکی گشتی مانگرتن لە یەک کارخانە بەسە بۆ ئەوەی مانگرتن بۆ باقی کارخانەکانی تریش بگوازرێتەوە. بەڕاستی کە مانگرتن دەتوانێ کاریگەریەکی ئەخلاقی زۆر بێهاوتا و دەگمەنی هەبێ، دەتوانێ کاریگەری زۆر گەورەی لەسەر ورەی باقی کرێکارەکانیتر هەبێ کاتێک ئەوان دەبینن کە هاوڕێ و هاوکارەکانیان چۆن ئەگەر بۆ ماوەیەکی کەمیش بێ کۆتایان بە کۆیلایەتی خۆیان هێناوە و بە دژی سەرمایەداران ڕاپەڕیون.

هەر جار کە کرێکاران مان دەگرن، زۆر بەهێز ئەندێشەی سۆسیالیزم دەچێتە مێشکی کرێکارانەوە؛ ئەندێشەی خەباتی تەواوی چینی کرێکار بۆ ڕزگاری لە ستەمی سەرمایە. زۆر پێشهاتووە کە تا پێش لە مانگرتنێکی گەورە، کرێکارانی کارخانەیەکی دیاری کراو، یان لقێکی تایبەتی پیشەسازی، و یان شارێکی دیاریکراو، هیچ شتێکیان لەسەر سۆسیالیزم بیستبێ یان بیریان لێکردبێتەوە. بەڵام دوای مانگرتن، کۆمەڵە و ئەنجومەنی خوێندنەوە لە نێویاندا پێکهاتوە و ژومارەی کرێکارانی سۆسیالیست زۆرتر و زۆرتر بووە. مانگرتن ئەوە فێری کرێکاران دەکا کە پەی بەوە بەرن کە هێزی سەرمایەدار و کرێکاران لە کوێوە دێ؛ فێریان دەکا کە تەنیا بیر لە خاوەنکار و یان هاوکارەکانی خۆیان نەکەنەوە، بەڵکو بیر لە هەموو خاوەنکارەکان و تەواوی چینی سەرمایەدار و چینی کرێکار بکەنەوە. کاتێک کە کارخانەدارێک لە کۆی ڕەنج و ماندووبوونی چەندین نەوە لە کرێکاران، میلیۆنها سەرمایەی بەدەست هێناوە، بەڵام خۆی لە زیاد کردنێکی کەمی حەقدەستی کرێکاران دەبوێری و تەنانەت لە هەوڵی کەم کردنەوەی ئەو حەقدەستە دایە، و کاتێک کرێکاران لە بەرامبەری دا ڕادەوەستن، و ئەو کارخانەدارە بە هەزاران بنەماڵەی برسی دەردەکاتە سەر جادەکان، بۆ چینی کرێکار بە تەواوەتی ڕوون دەبێتەوە کە چینی سەرمایەدار -وەکوو گشتێک- دوژمنی چینی کرێکارن، و کرێکاران تەنیا دەتوانن پشت بە خۆیان و هێزی یەکگرتوویان ببەستن. زۆرجار ڕوودەدات کە کارخانەدار -وەک خێرخوازێک- هەموو هەوڵی بۆ فریودانی کرێکاران دەخاتە گەڕ، و بە بانگهێشتی کرێکاران بۆ سەر سفرە و خوانی جوان هەوڵ بۆ شاردنەوەی چەوساندنەوەکان بدا. مانگرتن، هەمیشە ئەم فرت و فێڵانەیان بە زووی ئاشکرا دەکا و ئەوە نیشانی کرێکاران دەدا کە “خێرخوازەکەیان” تەنیا گورگێکە لە پێستی مەڕ دا.

هەروەها، مانگرتن چاو و گوێی کرێکاران نەک تەنیا لە هەمبەر ناوەڕۆکی سەرمایەداری بەڵکوو لە هەمبەر ناوەڕۆکی حکومەت و یاساکانیش دەکاتەوە. هەروەک چون کارخانەدارەکان دەیانهەوێ پۆزی خێرخوازی لێبدەن، هەر بەوجۆرە نێردراوانی حکومەت و بەکرێگیراوانیان هەوڵ دەدەن کە کرێکاران   دڵنیا کەنەوە کە تێزار و حکومەتی تێزاری، بە پێی ویستی یاسا، وەک یەک چاو لە خاوەنکار و کرێکار دەکا. کرێکاران هیچ شتێک لە یاساکان نازانن، و لەگەڵ مەئمورەکانی دەوڵەت پێوەندیان نیە، بەتایبەت ئەوانەی کە پۆستی باڵایان لە حکومەت دا هەیە، هەر بۆیە لە زۆربەی کاتەکاندا باوەڕیان پێدەکەن. دواتر مانگرتن ڕوودەدا. داواکاری گشتی، پشکێنەری کارخانە، پۆلیس و زۆر جارانیش هێزی سوپا لەبەردەم دەرگای کارخانەدا ڕادەوەستن. کرێکاران بۆیان دەردەکەوێ کە یاساکانیان شکاندووە: خاوەنکارەکان یاسایی ئەو مافەیان هەیە کە لە دەوری یەک کۆببنەوە و لەسەر چۆنیەتی کەم کردنەوەی حەقدەستەکان گفتوگۆ بکەن. بەڵام ئەگەر کرێکارەکان بە لێک تێگەیشتنێکی هاوبەش بگەن، ئەوا دەبن بە تاوانکار! کرێکارەکان لە ماڵ و حاڵیان دەردەکرێن، پۆلیس ئەو دوکانانەی کە کرێکارەکان دەیانتوانی بە قەرز لەوێ شتومەک بهێنن دادەخەن و تەنانەت کاتێک هەڵسوکەوتی کرێکارەکان تەواوەن ئاشتیخوازانەیە هەوڵ دەدرێ کە سەربازەکان لە دژی کرێکاران هان بدەن. تەنانەت فەرمان بە سەربازەکان دەکرێ کە تەقە لە کرێکارەکان بکەن و هەر ئەو کاتەی لە پشتەوە تەقە لە کرێکارە هەڵهاتوەکان، کرێکارە بێ چەکەکان دەکەن، خودی تێزار ئەوپەڕی سپاس و پیزانینی هەیە بۆ هێزە چەکدارەکان (هەر بەو شێوەیە تێزار سپاسی هێزە چەکدارەکانی کرد کە لە ساڵی ١٨٩٥ کرێکارانی مانگرتووی یاروسلاولیان دایە بەر دەست ڕێژی گوللە و کوشتیانن) وردە وردە بۆ کرێکاران ڕوون دەبێتەوە کە دەوڵەتی تێزار خراپترین دوژمنیانە. چونکوو پشتیوانی لە سەرمایەدارەکان دەکا و دەست و قاچی کرێکاران دەبەستێتەوە. کرێکاران وردە وردە هەست بەوە دەکەن کە یاساکان تەنیا لە خزمەت بە مافەکانی سەرمایەدارەکانن کە نووسراون، و مەئمورینی حکومەت تەنیا و تەنیا پارێزەری ئەو مافانەن، کە دەمی چینی کرێکار بگرن و نەهێڵن کە دواکاریەکانی وەزمان بهێنێ؛ چینی کرێکار دەبێ بۆ خۆی مافی مانگرتن، مافی چاپ و بڵاو کردنەوەی رۆژنامەی کرێکاری، مافی بەشداری کردن لە کۆڕبەندی نەتەوەیی کە تیایدا یاساکان دەنووسرێ و چاوەدیری پەیڕەوکردنی یاساکان دەکا، بەدەست بێنێ. حکومەت زۆر باش دەزانێ کە مانگرتن چاو و گوێی کرێکاران دەکاتەوە؛ هەر بەو هۆیەشە کە ئاوا لە مانگرتن دەترسێ و دەست بۆ هەمووشتێک دەبا بۆ ئەوەی بەری پێ بگرێ. بێ هۆ نیە کە جارێکیان وەزیری ناوخۆی پرۆس -کە ناوبانگی تایبەتی هەبوو لە بەدواداچوون و گرتنی سۆسیالیستەکان و کرێکارانی وشیار- لە بەرامبەر بە نوێنەرانی خەڵک دا وتی: “لە پشت هەر مانگرتنێکەوە، دێوزمەی شۆڕش و ڕاپەڕین لە بۆسەدایە”.

هەر مانگرتنێک ئەم تێگەیشتنە لە کرێکاران دا بەهێز و گەشە پێدەدا کە حکومەت، دوژمنیانە و چینی کرێکار دەبێ خۆی بۆ خەبات بە دژی حکومەت و مافە ڕەواکانی جەماوەر ئامادە بکا. هەر بۆیە، مانگرتن ئەوە فێری کرێکاران دەکا کە یەکگرتوو بن؛ ئەوە نیشان دەدا کە تەنیا کاتێک دەتوانن بە دژی سەرمایەدارەکان شەڕ بکەن کە یەکگرتوو بن؛ فێریان دەکا کە بیر لە بەرخۆدان و خەباتی چینی کرێکار بکەنەوە بە دژی چینی سەرمایەدار و بە دژی حکومەتی داپڵۆسێنەری پۆلیسی. هەر بەو هۆکارەیە کە سۆسیالیستەکان مانگرتن بە “قوتابخانەی خەبات” ناودێر دەکەن. قوتابخانەیەک کە تیایدا کرێکاران فێری ئەوە دەبن کە چۆن بۆ ئازادی هەموو جەماوەر، هەموو کەمپی کار لە دیلیەتی کاربەدەستانی حکومەتی و لە دیلیەتی سەرمایە، لەگەڵ دوژمنانیان شەڕ بکەن. بەڵام “قوتابخانەی خەبات” خودی خەبات نیە. کاتێک کە مانگرتن لە ناو کرێکاران دا بەربڵاو دەبێ، هەندێک لە کرێکاران (لەوانە هەندێک لە سۆسیالیستەکان) شک لەوە دەکەن کە چینی کرێکار تەنیا دەتوانێ خۆی لە مانگرتنەکان، سندوقی مانگرتن، و یان کۆمەڵەی مانگرتن بەرتەسک بکاتەوە. کە تەنیا لە ڕێگای مانگرتنەوە چینی کرێکار بتوانێ هەلومەرجی ژیانی بەشێوەیەکی بەرچاو باش بکا و ئازادیەکانی وەدەست بێنێ. کاتێک کە کرێکاران دەبینن چ هێزێکی گەورە لە مانگرتنی چینی کرێکاری یەکگرتوو و مانگرتنە بچوکەکان دا بوونی هەیە، هەندێک وەها بیر دەکەنەوە کە چینی کرێکار ئەگەر مانگرتنێکی سەرتاسەری لە هەموو وڵات دا بەڕێوە بەرێ دەتوانێ هەرشتێک کە لە سەرمایەدارن و لە دەوڵەتی داوا دەکا وەدەستی بێنێ. ئەم بیروڕایە لە وڵاتانی تریشدا سەردەمانێک کە بزوتنەوەی چینی کرێکار لە هەنگاوەکانی سەرەتایی خۆی دابوو و کرێکاران هێشتا زۆر بێ ئەزموون بوون بوونی هەبوو. ئەم بیروڕایە هەڵەیەکی کوشەندەیە. مانگرتن یەکێک لەو ڕێگایانەیە کە کرێکاران لە ڕێگای ڕزگاری خۆیاندا کەڵکی لێوەردەگرن. بەڵام تاکە ڕێگا نیە و ئەگەر کرێکاران بیر لە باقی ڕێگاکانی تر خەبات نەکەنەوە، ئەوا گەشە و سەرکەوتنەکانی چینی کرێکار خاو دەکەنەوە. ئەوە ڕاستە ئەگەر مانگرتنەکان بیانهەوێ سەرکەوتوو بن بوونی سندوقی مانگرتن بۆ پشتیوانی دارای کرێکارە مانگرتوەەکان لە کۆی پرۆسەی مانگرتندا پێویستیەکی حاشا هەڵنەگرە. ئەم جۆرە سندوقە کرێکاریانە لە هەموو وڵاتانیتریش دا بوونی هەیە؛ بەڵام لێرە لە ڕووسیا، ئەم کارە بەتایبەت هەڵەیە چونکوو پۆلیس شوێن سندوقەکە دەکەوێ و دەیدۆزێتەوە و پارەکان دەبا و کرێکارەکان دەستگیر دەکا. هەڵبەتە کرێکاران دەتوانن ئەو سندوقانە لە پۆلیسەکان بشارنەوە، و سروشتیە کە ئەم جۆرە سندوقانە زۆر بەنرخن و ئێمە نامانهەوێ کرێکاران ئامۆژگاری بکەین کە بیر لە دامەزراندنی ئەو جۆرە سندوقانە نەکەنەوە. بەڵام نابێ وا بیر بکرێتەوە کە سندوقی مانگرتن تا ئەو کاتەی لە ڕووی یاساییەوە قەدەغەیە دەتوانێ ژمارەیەکی زۆر یارمەتیدەری هەبێ و تا ئەو کاتەی کە ژمارەی یارمەتیدەرەکانی هێندە کەم بێ ناتوانێ زۆر یارمەتیدەر بێ. هەروەها، تەنانەت لەو وڵاتانەی کە یەکیەتیە کرێکاریەکان بە ڕەسمی بوونیان هەیە و بڕێکی زۆر پارەیان لەبەردەست دایە، چینی کرێکار هێشتا ناتوانێ خەباتی خۆی تەنیا لە مانگرتن دا بەرتەسک بکاتەوە. تەنیا پێویستە کە وچانێکی کاتی لە کاروباری پیشەسازی دا (وەکوو قەیرانێک، هەر ئەو شتەی کە خەریکە لە ڕووسیا نزیک دەبێتەوە) ڕووبدا؛ تاکوو خاوەن کارخانەکان ئەگەر تەنانەت بە دەستی ئەنقەستیش بووبێ مانگرتن شكڵ پێ بدەن، چونکوو بە قازانجیانە ئەگەر بۆ ماوەیەک کار نەکرێ و سندوقی مانگرتنی کرێکاران خاڵی ببێ. هەر بۆیە بە هیچ چەشنێک کرێکاران ناتوانن تەنیا خۆیان لە مانگرتن و کۆبوونەوەی مانگرتوان بەرتەسک بکەنەوە. هەروەها مانگرتنەکان تەنیا کاتێک دەتوانن سەرکەوتوو بن کە کرێکاران بتوانن کاتی شیاو بۆ مانگرتن هەڵبژێرن، و کاتێک کە دەزانن چۆن داواکاریەکانی خۆیان باس بکەن، و کاتێک کە لەگەڵ سۆسیالیستەکان لە پێوەندیدان و لەلایەن ئەوانەوە دەتوانن ڕاگەیەندراو و نامیلکەکان وەدەست بێنن. هێشتا ژومارەی ئەو جۆرە کرێکارانە لە ڕووسیا زۆر زۆر کەمە و دەبێ هەوڵ بۆ زیادکردنی ئەو جۆرە کرێکارانە، بۆ ناساندنی ئاڕمانی چینی کرێکار بە جەماوەری کرێکار و ئاشنا کردنیان لەگەڵ سۆسیالیزم و خەباتی چینی کرێکار بدرێ. ئەمە ئەرکێکە کە سۆسیالیستەکان و کرێکارانی وشیاردەبێ پێکەوە بیخەنە سەرشانیان و پێکەوە بۆ ئەم مەبەستە حیزبی سۆسیالیستی چینی کرێکار دامەزرێنن. هەروەها، مانگرتنەکان ئەوەی فێری چینی کرێکاری هەموو وڵاتان کردووە کە بۆ مافی کرێکاران و بە شێوەیەکی گشتی مافی میللەت، بە دژی دەوڵەت خەبات بکەن. هەر وەک وتمان تەنیا حیزبێکی سۆسیالیستی چینی کرێکارە کە دەتوانێ ئەم خەباتە بە بەهێزکردن و بڵاوکردنەوەی چەمکگەلی دورست لە دەوڵەت و ئاڕمانی چینی کرێکار لە ناو خەڵک دا بە سەرەنجام بگەیەنێ.

لە کاتێکیتردا بەتایبەتی باس لەوە دەکەین کە چۆن مانگرتنەکان لە ڕووسیا ڕێبەری دەکرێن و چۆن کرێکارانی وشیار دەبێ کەڵکیان لێوەربگرن. لێرەدا تەنیا پێویستە ئاماژە بەوە بکەم کە مانگرتنەکان، هەروەک وتمان “قوتابخانەی خەبات”ن و نە خودی خەبات و مانگرتنەکان تەنیا ئامرازێکن بۆ خەبات و تەنیا لایەنێکن لە بزوتنەوەی چینی کرێکار. کرێکاران دەبێ لە مانگرتنە دوورەپەرێزەکان زیاتر بڕۆن و بیر لە خەبات بۆ ڕزگاری تەواوەتی چینی کرێکار و هەموو کەمپی کار بکەنەوە، هەروەک چۆن کرێکارانی هەموو وڵاتەکان -بە کردەوە- وادەکەن.

کاتێک کە هەموو کرێکارانی وشیار دەبنە سۆسیالیست، واتە کاتێک کە بۆ ڕزگاری تێدەکۆشن و مەبەستیان بانگەشە و بردنی سۆسیالیزمە بۆ ناو کرێکاران و هەوڵدەدەن کە کرێکاران فێری هەموو ڕیگاکانی خەبات بە دژی دوژمنانیان بکەن، لە هەموو وڵاتدا یەکگرتوو دەبن، کاتێک کە حیزبی سۆسیالیستی کرێکاری بنیات دەنێن تاکوو خەبات بۆ ڕزگاری هەموو خەڵک لە ژێر ستەمی حکومەتی و ڕزگاری هەموو کرێکاران لە دیلیەتی سەرمایە بەرنە پێش، تەنیا لەو کاتەدایە کە چینی کرێکار دەبێتە بەشێکی دانەبڕاو لەو بزوتنەوە کرێکاریە گەورەیەی کە کرێکارانی هەموو وڵاتەکان تیایدا ڕێکخراو بوون؛ بزوتنەوەیەک کە هەموو کرێکاران لە ژێر ئاڵایەک دا یەکگرتوو دەکا کە بە “کرێکارانی هەموو وڵاتەکان یەکبگرن!” نەخشێندراوە.

لەمەڕ مانگرتن لێنین

هیوا ئەمانی

نوشته لەمەڕ مانگرتن اولین بار در کۆمەڵە_رێكخراوی كوردستانی حیزبی كۆمونیستی ئیران. پدیدار شد.